Richard Wagner schreef en componeerde tijdloze opera’s. De verhalen die hij vertelde waren mythisch en geïnspireerd door Griekse en Shakespeareaanse tragedies. Het hoofddoel van kunst in het algemeen, en van zijn opera’s in het bijzonder, was voor Wagner om mensen een spiegel voor te houden. Om hen te tonen wie ze werkelijk zijn, met hun angsten en verlangens – zoals in de tijd van de oude Grieken, in Wagners eigen tijd en zoals ze nog altijd zijn vandaag de dag.

In Wagners tragedies gaat de strijd steeds tussen het goede en het goede. Iedereen denkt immers dat hij of zij voor het goede staat. Wagner moraliseerde daarbij nooit, en zelfs voor de grootste ‘slechteriken’ in zijn verhalen kan men nog altijd enige empathie voelen.

Het is niet moeilijk om Wagners opera’s politiek te duiden. Niet in de zin van partijpolitiek of links versus rechts, maar in de zin van de grote politieke en filosofische vragen. Je kunt in zijn opera’s heel veel zien, en dat zal voor iedere kijker vaak verschillend zijn. Hoe zoiets kan werken, beschrijf ik in dit artikel. Het gaat over wat mij persoonlijk overkwam toen ik op 19 februari 2025 Götterdämmerung zag in de Muntschouwburg in Brussel. Het gaat over hoe ik, in het licht van wat er in de wereld gebeurt, toen op Wagners opera reageerde. 

Zoals gezegd zag ik de opera Götterdämmerung, sluitstuk van de vierdelige cyclus Der Ring des Nibelungen. De meest voor de hand liggende lezing van Der Ring is die van de onverenigbaarheid van macht en liefde. Deze cyclus van vier opera’s beschrijft de strijd om de Ring, die absolute almacht verleent. In de eerste drie opera’s (Das Rheingold, Die Walküre en Siegfried) woedt de strijd tussen goden, reuzen en Nibelungen. In de vierde opera, Götterdämmerung, wordt het gevecht verdergezet tussen mensen. Zij fungeren als een soort satellieten van de eerdergenoemde goden en Nibelungen. Hun oorlog kan in geopolitieke termen worden gezien als een proxy-oorlog.

De belangrijkste personages zijn Siegfried, Brünnhilde, Hagen en diens halfbroer Gunther. Siegfried en Brünnhilde vormen een liefdeskoppel. Aan het begin van het verhaal verlaat Siegfried Brünnhilde om de wereld in te trekken. Als teken van zijn liefde schenkt hij haar de ring. Hagen, afstammeling van de Nibelungen, wil die ring in zijn macht krijgen. Daartoe sleept hij zijn halfbroer Gunther, Siegfried en Brünnhilde mee in een duivels complot.

Om het verhaal kort samen te vatten: Siegfried verraadt Brünnhilde. Halverwege het tweede bedrijf doorziet Brünnhilde dit en beseft ze dat het verraad het gevolg is van een bedrieglijk complot van Hagen en Gunther. Temidden van het verzamelde volk schreeuwt ze het uit: “Verraad, bedrog!”

Wanneer Siegfried en het volk verdwenen zijn, blijft Brünnhilde achter met Hagen en Gunther. Ze heft een klaagzang aan. Eerst horen we een muzikale inleiding: tweemaal klinkt het motief van de vloek, daarna tweemaal het motief van de haat, vermengd met dat van pijn en lijden. Brünnhilde begrijpt niet wat haar overkomt. Ze zingt: “Welk onheil is hier aan het werk? Welke tovenarij zit hierachter?” En vervolgens over Siegfried: “Ik heb hem alles gegeven en nu dumpt hij mij.” Brünnhilde schreeuwt het uit van pijn en miserie.

Tijdens die klaagzang werd het mij emotioneel te machtig. Ik barstte in tranen uit. Brünnhilde voelde zich verraden door Siegfried en co, ik identificeerde me volledig met haar en voelde me ook – in de echte wereld dan – verraden, door de Verenigde Staten van Amerika! De dag ervoor (18 februari) had Trump verklaard – en ik vernam dat net voor ik het operagebouw binnenging – dat “de Oekraïners zelf de oorlog begonnen waren”. Dat raakte mij diep. Zonder veel moeite zag ik in Hagen Poetin, in Siegfried de narcistische Trump en in Gunther het wankelmoedige Europa. Brünnhilde stond voor Oekraïne, maar ook voor mezelf. Ik weende als het ware om mezelf. Met zijn muziek – “muziek is de taal van emoties” – bespeelde Wagner perfect mijn gemoed.

Mijn huilbui was heftig. Geen discreet wegpinken van tranen zoals bij een melancholische Brahms of Mahler, maar een rauwe huilbui – luid en snikkend, zoals ik dat in mijn leven nog maar één keer had meegemaakt. Die emotie overviel mij die avond onverwacht maar de ontlading kwam niet helemaal uit de lucht vallen.

In de maanden ervoor hadden wij onze wereld ingrijpend zien veranderen, en ik trok mij dat aan. Poetin schendt zonder blikken of blozen de soevereiniteit van landen, terwijl Trump de democratie in zijn land ondergraaft. Met de nodige reserves ben ik altijd een fan van de Verenigde Staten geweest en een transatlantist. Ik heb altijd geloofd in democratie, participatie, rechtsstatelijkheid en scheiding van machten. Tijdens de drieëntwintig jaar dat ik lesgaf, heb ik die waarden ook aan mijn studenten proberen uit te dragen. Daarnaast geloofde ik – weer met de nodige reserves – in het belang van het internationaal recht en de Verenigde Naties. Een orde onder hegemonie van de VS: niet geheel van eigenbelang en hypocrisie ontdaan, maar toch het beste van alle mogelijke werelden. In zijn inauguratierede veegde Trump dit alles van tafel. Vooral zijn uitspraken over Panama, Groenland en Canada waren, en zijn, onheilspellend. Voor Poetin een echte “licence to kill”. 

Aan het einde van haar lamento herpakt Brünnhilde zich en roept ze om wraak. Die wraak – de moord op Siegfried – zal ze krijgen. Of de Oekraïners wraak zullen krijgen, weet ik niet, en dat is misschien ook niet meteen de bedoeling. Maar voor Brünnhilde betekent haar klaagzang een catharsis: inzicht, verwerking en daadkracht volgen. Ook voor mij was dit een catharsis. Mijn sinds lang opgekropte verdriet kreeg vrije ruimte en een periode van onzekerheid sloot ik af. De muziek hielp daarbij.

Wie het lamento wil beluisteren: de voorstelling van Götterdämmerung waar ik naar verwijs, vond plaats in de Muntschouwburg, Brussel, op 19 februari 2025 – een dag na Trumps verklaring over Oekraïne in Mar-a-Lago. De opvoering is momenteel niet via stream te bekijken, maar Brünnhildes klaagzang zit wel integraal in de negende aflevering van mijn podcast, volledig geparafraseerd.

Hier de link naar mijn aflevering op Spotify. Het lamento duurt van minuut 26:49 tot 29:33. Veel luisterplezier.